ادب دعا(3)

ادب دعا(3)

(186) 

     هدیه به دوست گرامی  آقای محمد جعفر ایرانی و  آقای ابوالفضل درخشنده (http://abolfazl2321.persianblog.ir/)، برای لطف‌شان به این مجموعه نوشتارها. 

بسم الله الرحمن الرحیم  

    ... عسی ان تکرهوا شیئاً و هو خیرٌ لکم و عسی ان تحبوا شیئاً و هو شرٌ لکم و الله یعلم و انتم لا یعلمون(216 بقره).  

 خوب است که برآورده شدن خواسته‌ها و حاجت‌ها(محقق شدن/ انجام شدن) را در دعا مقید و مشروط به خیر بودن کنیم؛ چرا که ممکن است انسان به سود و زیان خود آگاهی و اشراف کامل نداشته باشد و عواقب و نتایج یا پی‌آمدهای ناشی از برآورده شدن خواسته‌اش را نداند و ممکن است که انجام شدن آن به زیان فرد باشد؛ اما خداوند از یک نگاه کلان، فراگیر و هماهنگ، خود قادر است که مناسب‌ترین را برای فرد برگزیند.   همین قرآنی که "شفاء و رحمت برای مؤمنین" است، اما "لا یزید الظالمین"، "الا خساراً"( و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنین و لا یزید الظالمین الا خسارا- 82 اسراء).  

    ... ربِّ انّی اعوذُ بکَ اَن أسئلَکَ ما لیسَ به علمٌ و الّا تغفر لی و ترْحَمْنی أکن من الخاسرین(از آیه 47 سوره هود). ... پروردگارا، همانا از تقاضا کردن آنچه که به آن علمی ندارم، به تو پناه می‌برم و اگر مرا نبخشایی و بر من رحم نکنی، از زیان دیدگان خواهم بود.

    آثار وضعی و تبعی یک واقعه ممکن است که گستره‌ی وسیعی را دربرگیرد و ممکن است که ما در هنگام درخواست کردن‌های‌مان از توجه به تمام آن جنبه‌ها غافل باشیم و اگر چنین غفلتی نباشد، گاهی ممکن است که دعا و آرزوهای ما تغییر یابد. 

   دعا به فراخور، ممکن است که برای افراد متفاوت، جایگاه‌های مختلفی نیز داشته باشد و چه بسا دعا و انابه‌ای که برای فردی فضل باشد، اما برای فرد دیگری مذموم باشد که حسنات الابرار، سیئات المقربین.

   این تعبیر تمثیلی را بیان می‌کنند که در دعا وقتی که انسان به سوی خداوند دست برمی‌دارد/ دست بلند می‌کند/ دست دراز می‌کند، خداوند نیز یا خواسته او را برآورده می‌کند، یا بهتری را برای او مقرر می‌کند و خلاصه اینکه دست خالی باز نمی‌گرداند؛ گر چه که همین توفیق دعا کردن هم خود لطفی از سوی خدا است. 

  همچنین نباید فراموش کرد که اجابت دعا نیز تابع شرایط است.  خداوند گاهی چیز بهتری را برای فرد می‌خواهد و گاهی تأخیر در اجابت، خیری برای فرد است و گاهی نیز ممکن است که شایستگی لازم برای اجابت وجود نداشته است. 

  موضوع دیگر، بلندنظری در خواستن است؛ با لحاظ کردن شرایط، در دعا انسان می‌تواند که تنها به خواسته‌های کوچک و محدود بسنده نکند؛ امام علی نقل به مضمون بیان می‌کنند که بهای شما بهشت است، خود را به کمتر از آن نفروشید و باز در آموزه‌های دینی‌مان داریم که رضا و خشنودی خداوند برتر از هر چیز دیگری است. 

  آن چنان که پیش از این اشاره شد، معلوم است که دعا، دست بر روی دست گذاشتن و منفعل شدن نیست؛ همان گونه که پیامبر آن مردی را که همسرش نزد پیامبر شکایت می‌آورد که شوهرش برای عبادت و... خانه نشین شده و از کار دست برداشته است، نهی می‌کند و یا چنین نگاهی را که فرد بنشیند و کوشش نکند بدین بهانه که خداوند روزی را می‌رساند را نفی می‌کند. 

   دعا را می‌توان نقطه مقابل این نگاه و طرز تلقی دانست. دعا عمل‌گرایی است و تصویر کردن اهداف و مرور کردن آنهاست. این موضوع را امروزه در مباحث مربوط به برنامه‌ریزی و... در الگوهایی که آرمان و اهداف کلان و جزئی و روش‌های اجرایی و بالأخره کنترل و بازخور را تعیین می‌کنند:

(vision, mission, goals, targets, feed back, control و...)

  می‌توان دید.  

   مرور اهداف، مرور خواسته‌ها، تمرکز بر اهداف و روشن شدن زوایای خواسته، از مزایای مترتب بر دعا کردن می‌تواند و باید که باشد. دعا دیدی از خواسته‌های انسان، برای او ایجاد می‌کند و با تکرار آن، این اهداف را همیشه پیش روی خود می‌بیند و برای رسیدن به آن/آنها تدبیر می‌کند و در این مسیر نیز با توکل به خداوند از او استمداد می‌کند-که این موضوع استمداد جستن، هم از نظر جنبه‌های روانی اثرگذار است و هم اینکه فرد، برای آن قسمت‌هایی که در رسیدن به هدف او مؤثر است و اما خارج از اختیار اوست، این امیدواری را می‌یابد که شرایط، منطبق با پیش‌بینی‌ها و... او پیش رود. 

  امروزه در مباحث عمومی روان‌شناسی، می‌توان با این موضوعات مواجه شد که وقتی انسان هدفی را همیشه با خود دارد و تکرارش می‌کند، احتمال رسیدن به آن، برای وی بیشتر می‌شود و در سخن امامان نیز مطالبی در این باره وجود دارد(چه نفی فکر کردن به موضوعات منفی و چه در ذهن و نیت داشتن موضوعات نیک). 

  در دعا افزون بر بیان حاجات، انسان نباید که شکرگزاری نعمات دریافت شده را یا بلایای دفع شده را فراموش کند و خوش‌تر آن است که در همه حال و برای هر وضعیت، شکرگزار باشد. "شکر نعمت نعمتت افزون کند، کفر نعمت از کفت بیرون کند".امام باقر در حدیثی که از ایشان نقل کرده‌اند، بیان می‌کنند: "نعمتی که بر آن شکر نشود، مانند گناهی است که آمرزیده نشود(برای آن توبه نشود)." 

   و انسان به ویژه در زمان روبه‌رو شدن با مصائب و مشکلات، نباید ادب بندگی را فراموش کند که خداوند کریم در توصیف بندگان صالحش بیان می‌دارد: "... واذا اصابتهم مصیبه، قالوا انا لله و انا الیه راجعون" و خوشا آنان که در کنار انجام وظایف‌شان، هر نتیجه‌ای را، هبه و هدیه الهی می‌بینند و از آن شادمان هستند و آن را نعمت و رحمت می‌دانند.

  عاشقان را بر سر خود حکم نیست

           هر چه فرمان تو باشد، آن کنند(حافظ)

  

   + مهدی رزاقی - ٤:٤٢ ‎ب.ظ ; ۱۱ اسفند ۱۳۸٦