کودک و خلاقیت

کودک و خلاقیت

(196)

این نوشته‌ام چند سال پیش در یک نشریه چاپ شده و پیش‌تر هم در سایت‌مان آمده بود و با حذفی مختصر در اینجا ارائه می‌شود. یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های هر جامعه‌ای برای پیشرفت‌، پرورش فرزندانی است که برای فردای آن جامعه مناسب‌ترین باشند. 

در مباحث مربوط به خصائل و خصائص رفتاری هر فرد، سه عنصرِ «کودک، والد و بالغ» را در نظر می‌گیرند. این سه زمینه در حقیقت نشانگر تأثیر تجربیات دوران کودکی، آموزش‌ها و الگوهای عملی والدین و نیز انتخاب‌های فرد پس از یافتن قدرت تحلیل و انتخاب‌گری می‌باشد.

 از سوی دیگر شکل گرفتن شخصیت کودک را می‌توان در سه محیط بررسی کرد: «خانواده، مدرسه و جامعه»

وضعیت فعلی نظام آموزش و پرورش ما، از جنبه‌های گوناگون قابل به چالش کشیدن است. اما از آن‌جا که این نوشته‌ بیشتر قصد دارد یک شیوه‌ی قابل حصول و کاربردی را در یک سامانه صحیح آموزش و پرورش به خانواده‌های دارای کودکان زیر هفت سال ارائه دهد، بنابر این به معرفی‌ «خلاقیت» بسنده می‌کنم.

خلاقیت:

در سال 1950 «گیلفورد» نظرات جدیدی را درباره‌ی خلاقیت ارئه داد. او نشان داد که خلاقیت کاملاً با مسأله‌ی باهوش بودن متفاوت است. (بعدها مطالعات بیشتر بر روی IQ  و به‌ ویژه EQ ، فرضیه‌های جدیدی را در مورد اهمیت ضریب هوشی و ضریب عاطفی ایجاد کرد). گیلفورد هم‌چنان نشان داد که داشتن تفکر خلاق صرفاً یک موهبت الهی نیست بلکه قابل آموزش و فرادهی می‌باشد و تمام افراد تا اندازه‌ای از این ویژگی برخوردار می‌باشند. نتایج تحقیقات گیلفورد در کتابی به نام «ماهیت فکر آدمی» در سال‌های بعد منتشر گردید.

  باید دقت کرد که میدان دادن به بروز رفتار و تفکرات خلاقه، به ویژه برای کودکان، از مهم‌ترین ضروریات تقویت خلاقیت می‌باشد تا آن‌جا که «راجرز» علت عمده سرکوفتگی خلاقیت در افراد را، محیطی بر می‌شمارد که میزان پذیرش افراد خلاق در آن اندک است و به بروز هیجانات در آن، میدان نمی‌دهند. 

معرفی انواع محصول خلاقه:     

 1.         خلاقیتی که مربوط به اظهار و بیان آزادانه است. مثل نقاشی‌های فی‌البداهه ‌کودکان      

 2.         خلاقیت مربوط به تولید که با برنامه‌ای به منظور حل یک مشکل یا ایجاد یک شیء همراه است.     

 3.         خلاقیت مربوط به اختراع که با تحزیه و تحلیل و ایجاد ترکیبات جدید همراه است.     

 4.         خلاقیت مربوط به ابداع که با تغییرات بنیادین و نوآوری همراه است.   

   5.         خلاقیت شهودی که مربوط به ایجاد محصولی تازه و بدون سابقه قبلی است. 

برخی ویژگی‌های افراد خلاق:

ـ دارای گنجایش ذهنی و فکری زیادی می‌باشد.

ـ به استقلال خود احترام می‌گذارد

ـ فردی صریح و صادق استـ آرزوهایی متعالی دارد

ـ درباره‌ی قضاوت دیگران نسبت به خود، نگرانی‌ ندارد.

ـ به سادگی سؤال می‌پرسد و در صورت لزوم کمک می‌طلبد. (همکاری) 

برخی نشانه‌های خلاقیت:    

  1.         دقت و توجه شدید در گوش دادن، مشاهده یا انجام کار  

    2.         شور و نشاط و مشغولیت‌های شدید جسمانی  

    3.         تمایل به چالش با بزرگ‌ترها   

   4.         استفاده از قیاس در صحبت (احساس می‌کنم یک پیله هستم که می‌خواهد به پروانه تبدیل شود.)   

   5.         بررسی مراجع مختلف برای یک موضوع    

  6.         نگاه کردن با دقت به اشیاء    

  7.         اشتیاق صحبت با دیگران درباره‌ی کشفیات 

     8.         ادامه‌ی انجام برنامه بعد از تمام شدن وقت     

 9.         کنجکاوی زیاد برای سر درآوردن از امور   

 10.      بروز هیجانات

    11.      عادت به پرسیدن

    12.      صداقت و میل شدید به اطلاع یافتن 

   13.      مستقل عمل کردن

    14.      صراحت و جسارت در گفتار

    15.      دقت نظر 

   16.      طرح سؤالات عجیب و غیر عادی

 عوامل مؤثر در رشد خلاقیت:     

 1.         تشویق کودکان به پرسیدن سؤالات و توجه در پاسخ دادن به آن‌ها.   

   2.         تشویق به تفکر انتقادی و نپذیرفتن کورکورانه‌ی نظریات.

      3.         فرصت دادن به کودکان برای ابراز خود و انجام مستقلانه‌ی فعالیت‌هایشان.     

 4.         پرهیز از کنترل و راهنمایی‌های زیاده از حد و افراطی

 برخی نشانه‌های روش‌های غیرخلاق:  

    1.         ترس از اشتباه  

    2.         پذیرفتن و انجام اولین راه‌حلی که برای هر مشکل به ذهن کودک می‌رسد. 

     3.         تحقیر خیالبافی 

     4.         تمایل بسیار زیاد به همنوایی گروهی و پرهیز از فعالیت‌های مستقل فردی 

روش‌هایی برای تقویت تفکر خلاق (توصیه‌هایی به والدین)  

    1.         پرسش‌های غیرمتعارف کودکان را مورد احترام قرار دهید.    

  2.         اندیشه و راه‌حل‌های «غیر معقول» برای مسائل را مورد تمسخر قرار ندهید.     

 3.         به فرزندان‌تان نشان دهید که عقاید آنان مورد احترام است.   

   4.         از متفکران خلاق برای آن‌ها داستان‌هایی بازگو کنید.   

   5.         با طرح مسائل، نظرات و قضاوت‌های آن‌ها را جویا شوید. 

  و در آخر باید یادآور شویم امکان ابراز عقاید و اندیشه‌های تازه و تشویق به ارائه اندیشه‌های نو و راه‌حل‌های تازه مهم‌ترین عامل پرورش خلاقیت خواهد بود.

   در تهیه این نوشته از مقاله‌ی «تفاوت‌های فردی» (تألیف گروه روان‌شناسی اداره آموزش و پرورش)، محتوای دوره‌ی آموزشی‌ «هنر در دنیای کودکان» (آقای شجاع جزایری، دانشکده بهزیستی) و از مجموعه مقالات چهارمین همایش نظام پیشنهادات،  استفاده شده است. 

  

   + مهدی رزاقی - ۱۱:٠٩ ‎ب.ظ ; ۳۱ فروردین ۱۳۸٧

دعا در قرآن(3)

دعا در قرآن(3)

(195)

رَبَّنَا لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنتَ الْوَهَّابُ « آیه 8 سوره آل‌عمران»

پروردگارا، قلب ما را پس از آن‌که هدایت‌مان نمودی، به باطل میل مده و از نــزد خودت بر مــا رحـمت ببخش [فرود‌ آر] - که تو بسیار بخشنده‌ای.  

رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنزَلَتْ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ  « آیه 53 سوره آل‌عمران»

پروردگارا، به آن‌چه که فرستادی ایمان آوردیم؛ و از فرستاده [تو] پیروی کردیم؛ [پروردگارا] پس ما را در زمره گواهان بنویس. 

 ... ربَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِی أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ  برگرفته از « آیه 147 سوره آل‌عمران»...

پـــروردگــارا، گـناهان‌مان را و زیاده‌ روی‌ِمان در امورمان را بر ما ببخشای. [پروردگارا] گام‌های ‌ما را استوار گردان و بر قوم کافران یاری‌مان نما.  

 ... رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ  برگرفته از « آیه 191 سوره آل‌عمران»

... پروردگارا، این [جهان] را بیهوده نیـافـریدی؛ تـو مــنزهــی [از کار بیهوده]؛ پس ما را از عذاب آتش نگهدار.   

رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِیًا یُنَادِی لِلإِیمَانِ أَنْ آمِنُواْ بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَکَفِّرْ عَنَّا سَیِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَارِ « آیه 193 سوره آل‌عمران»

پروردگارا، همانا که ما، [ندای] دعوت دهنده‌ای را که به ایمان فرا می‌‌خواند، شنیدیم- که [فریاد داد] به پروردگارتان ایمان بیاورید؛ از آن پس ایمان آوردیم؛ پس [پروردگارا] گناهان‌مان را (بر ما) ببخشای و بدی‌های‌مان را از ما بپوشان و ما را با نیکان بمیران  

رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَى رُسُلِکَ وَلاَ تُخْزِنَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنَّکَ لاَ تُخْلِفُ الْمِیعَادَ « آیه 194 سوره آل‌عمران»

پـــروردگــارا، آن‌چـه را کــه بــا فرستادگانت به ما وعده دادی‌، بر ما ببخش[ارزانی دار] و ما را در روزِ میعاد، خوار مگردان- که همانا تو خلاف گفته‌ات عمل نمی‌کنی.  

 

   + مهدی رزاقی - ۱٠:٤۱ ‎ب.ظ ; ۳۱ فروردین ۱۳۸٧

یومّاه/ لبخند رفتن/ شهادت

یومّاه/ لبخند رفتن/ شهادت

(194)

الهی در ماکزیمم مطلق قربم به خودت مرا از دنیا ببر.

و الهی این اکسترمم را در اوجی رفیع مقرر فرما.

آمین

   + مهدی رزاقی - ٩:۱٢ ‎ب.ظ ; ٢٦ فروردین ۱۳۸٧

دعا در قرآن(2)

دعا در قرآن(2)

(193)

 رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَمِن ذُرِّیَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّکَ وَأَرِنَا مَنَاسِکَنَا وَتُبْ عَلَیْنَآ إِنَّکَ أَنتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ  « آیه 128 سوره بقره»

پـــروردگـارا، و [مـا را] بـرای خـودت،  از مسلمانان قـرار ده. و از دودمـان‌مان امــتی قــرار ده [که] تـسلیمت [باشند]. [پروردگارا] و راه پرســتش‌(مان) را بر ما بنما. و به سوی ما بازگرد- که تـو بسیار بخشنده و پوزش پذیری.


... رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَفِی الآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النَّارِ  برگرفته از « آیه 201 سوره بقره»

... پروردگارا در دنیا، به ما نیکی ده و در آخرت به ما نیکی ببخش. و ما را از عذاب آتش نگهدار.


... رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ  برگرفته از « آیه 250 سوره بقره»

... پــروردگارا، به ما صــبر ده و قدم‌هایمان را [در مسیرت] ثابت گردان و ما را در برابر قوم کافران یاری نما.


... سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَکَ رَبَّنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ  برگرفته از « آیه 285 سوره بقره»

... شنــیدیم و اطــاعت کردیــم؛ پروردگارا، بخـــشایشت را طـلب می‌کـنیم – کـه بازگشت به سوی توست


… رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَیْنَا إِصْرًا کَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِینَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَآ أَنتَ مَوْلاَنَا فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ  برگرفته از « آیه 286 سوره بقره»

... پــروردگــارا، ما را، چـــنان‌چه فراموش کردیم و یا خطا کردیم، عتــاب مــکن (مــؤاخذه مـکـن). پروردگــارا، و بــر مــا- آن‌چنان که [بر دوش] کسانی که پیش از ما  بودند، قرار دادی- سختی تحمیل مکن؛ پروردگارا، و بر ما آن‌چه را که در توان ما نیست، تحمیل مکن و از ما درگذر و ما را ببخشای و بر ما رحم کن- که تو ولیّ ما هستی؛ پس ما را بر قوم کافران یاری نما.  

   + مهدی رزاقی - ٩:٤۳ ‎ب.ظ ; ٢٤ فروردین ۱۳۸٧

دعا در قرآن(1)

دعا در قرآن(1)

(192)

 اهدِنَــــا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ

[پروردگارا] به مسیر مستقیم هدایت‌مان گردان. 

- تنها دعای واجب قرآنی است.

- اولین دعا در قرآن و اولین دعا در نماز است

- تنها دعا در سوره فاتحه الکتاب و تنها دعای واجب قرآنی در نماز است(مابقی سوره که بعد از این آیه آمده، توصیف صراط مستقیم است)

- صراط تنها به صورت مفرد آمده است شاید که صراط مستقیم، کوتاهترین فاصله برای وصل است.

- سبیل در قرآن به صورت جمع هم آمده است: الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا(کسانی که برای ما می‌کو‌شند، آنها را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم)  شاید ناظر به این باشد که برای رسیدن به خداوند، راه‌های گوناگونی وجود دارد.

- ظاهر جملات دعایی یا خواهشی شبیه جمله‌ی امری است؛ اما با توجه به موقعیت، تفاوت‌ محتوایی‌شان آشکار می‌گردد.

- صلوات هم یک دعای واجب در نماز است که عبارت آن در قرآن نیامده است؛ شیعه در نماز، صلوات را "اللهم صل علی محمد و آل محمد" ذکر می‌کند و در نزد غیر شیعه با عبارتی دیگر است و صحابه را هم شامل می‌شود. در قرآن به تعبیری، صلوات سفارش شده است(ان الله و ملائکنه یصلون علی النبی یا ایها الذین آمنوا صلوا علیهم و سلموا تسلیما).

* متن مرتبط: ادب دعا (1) نوشته‌ی صدوهفتادوچهارم وبلاگ

 

   + مهدی رزاقی - ٥:۳٦ ‎ب.ظ ; ۱٧ فروردین ۱۳۸٧

دعای وضو

دعای وضو

(191)

-    وضو گرفتن با دقت را برای حضور و دقت در نماز توصیه نموده‌اند و گویا خواندن سوره اذا جاء را نیز ذکر کرده‌اند(ظاهراً هنگامی که فردی از پیامبر برای حضور قلب در نماز سؤال می‌کند)

-  از مستحبات دیگر وضو، دعا کردن، هنگام وضو گرفتن است. 

  • وقتی که فرد نگاهش به آب می‌افتد:

بسم الله و بالله و الحمد للهِ الَّذی جَعَلَ ماءً طَهورا و لَم یَجعَلْه نَجِساً (به نام الله و ... و سپاس خدایی را که آب را پاک قرار داد و آن را نجس قرار نداد)[آب هم پاک است و هم یکی از مُطَهِرات یا پاک کنندگان از نجاست] 

 

  • وقتی که قبل از آغاز وضو دست خود را می‌شوید:

اللهم اجْعَلنی مِن التّوابین و اجْعلنی مِن المُتَطَهَّرین(خدایا مرا از توبه کنندگان و از پاکیزگان قرار ده)

 

  • وقتی که پیش از وضو و به عنوان یک امر مستحبی، آب در دهان مضمضه می‌کند:

اللهم لَقِّنی حجتی یومَ الْقاک وَ اطْلِق لِسانی بِذِکرِک

 

  • وقتی که پیش از وضو و به عنوان یک امر مستحبی، آب در بینی استنشاق می‌کند:

اللهم لا تُحَرَّم عَلَیَّ ریحَ الجَنةِ و اجْعَلنی مِمَّن یَشُمُّ رِیْحَها و رَوحَها و طِیبَها(خدایا بوی بهشت را بر من حرام نکن و مرا از کسانی قرار ده که عطر و رایحه آن را استشمام می‌کنند)

 

  • وقتی که صورت را می‌شوید(شروع وضو):

اللهم بَیِّض وجهی یوم تَسْوََّدُ فیهِ الوُجوه و لا تُسَوِّد وجهی یوم تَبیَضُّ فیه الوُجوه(خدایا روی مرا سفید گردان در روزی که در آن صورت‌ها سیاه می‌شوند و روی مرا سیاه مگردان، در روزی که در آن صورت‌ها سفید می‌گردند) ) 

 

  • وقتی که دست راست را می‌شوید:

 اللهم اِعطِنی کتابی بِیَمینی و الخُلدَ فی الجِنان  بِیَساری و حاسِبنی حساباً یسیرا(خدایا کتاب مرا به دست راستم عطا نما و جاودانگی در بهشت را به سمت چپ من [ببخش] و مرا به آسانی مورد محاسبه قرار ده)

 

  • وقتی که دست چپ را می‌شوید:

اللهم لا تُعطِنی کِتابی بِشمالی و لا مِن وَراءِ ظَهری و لا تَجعَلْها مَغلوله الی عُنُقی و أعوذُ بِکَ مِن مُقَطّعات النّیران(خدایا کتاب مرا از بالا و [یا] از پشت به من عطا نفرما و آویخته‌ای بر گردنم قرار مده و از پاره‌های آتش به تو پناه می‌برم)

 

  • در مسح سر:

اللهم غَشِّنی برحمتک و برکاتک و عفوک(خدایا مرا به رحمت و برکت و بخشایشت نوازش فرما[بپوشان/ غوطه‌ور ساز] )

 

  • در مسح پا:

اللهم ثَبِّتنی عَلی الصّراطِ یَومَ تَزِّلُ فیهِ الأقدامُ وَ اجْعَل سَعیی فی ما یُرضیکَ عَنّی یا ذا الجلال و الاکرام(خدایا مرا ثابت قدم گردان بر صراط، در روزی که قدم‌ها دچار لرزش می‌شوند و کوشش مرا در آنچه که تو را خشنود می‌سازد قرار ده ای صاحب جلال و اکرام)

 

   + مهدی رزاقی - ٥:۳٢ ‎ب.ظ ; ۱٧ فروردین ۱۳۸٧

حدیث راه

حدیث راه

(190)

 

   لا تنظُروا الی طول رکوع و سجودِه فَاِنّ ذلک شیءٌ اعتادَهُ و لو ترَکَه استوحَشَ و لکن انظروا الی صِدقِ حدیثِهِ و اداءِ امانته 

   به طولانی بودن رکوع و سجودش ننگرید؛ چرا که آن چیزی است که به آن عادت پیدا کرده است و چنانچه آن را ترک کند به هراس می‌افتد(از ترک آن هراس دارد) ولیکن به راست گفتاری و ادایِ دین او بنگرید(ببینید که آیا در گفتارش صادق است و ادای امانت می‌کند)

 

   + مهدی رزاقی - ۸:۱٧ ‎ب.ظ ; ۱٠ فروردین ۱۳۸٧

نهاد دینی، نهاد حکومتی

   نهاد دینی، نهاد حکومتی، نهاد حکومتی-دینی، نهاد دینی-حکومتی

(189)  

   چندی پیش(اسفند 1386)، آقای حداد عادل، رئیس مجلس هفتم، نقل به مضمون یکی از دستاوردها و افتخارات این مجلس را تخصیص بودجه به حوزه‌های علمیه دانستند.     یکی از مزایای مورد تأکید حوزه‌های علمیه و عالمان دینی، عدم وابستگی آنان به نهادهای حکومتی و قدرت بوده است؛ این رهایی با توجه به کارکرد نظارتی مراکز دینی و مراقبت آنان بر عملکرد حکومت، پیوسته مورد تأکید بوده است و این وام‌دار نبودن احتمال اعلام نظر توأم با آزادی و آزادگی را بیشتر می‌کرده است(سال‌ها پیش، از آقای یوسفی اشکوری، نقل به تقریب، عبارت "حکومت دینی، آری؛ اما دین حکومتی، خیر" را شنیدم). 

   اتکای دو سویه مردم و نهادهای دینی به یکدیگر، از یک سو موجب ایجاد قدرت راهبری برای مراجع دینی(به معنای اعم آن) می‌گردد و از سوی دیگر، ملجاء و پناهی را برای مردم، در برابر حکومت، ایجاد می‌کرده است که این رویکرد توسط متأخرین نیز مورد توجه قرار داشته. 

    موضوع مهم دیگری که می‌باید مورد توجه قرار گیرد - به ویژه با توجه به احتمال وجود اختلاف نظر و یا حتی تضاد آراء مراجع درباره‌ی یک موضوع واحد- ضرورت وجود و ایجاد امنیت اعلام نظر، توسط حاکمان، برای مراجع دینی در جامعه می‌باشد(این موضوع،  در ذیل عنوان فراگیرتر "آزادی بیان" قابل بحث است؛ اما در اینجا به همین مقدار پرداخته شده است./ از آنجا که "آزادی اندیشه"، مربوط به اندیشیدن و امری درونی است، آزادی بیان را می‌توان نمود عینی آزادی اندیشه دانست که البته با توجه به تبعات و اثرات هر موضوع اجتماعی، بدیهی است که عنوان آزادی بیان، اطلاقی جامع و بدون قید نیست ولیکن با توجه به جایگاه مرجعیت احتمال رعایت این حدود و ثغور از سوی آنان، عرفاً و کمابیش، حتمی است.) 

    گرچه که در تغییر و بازنگری قانون اساسی کشور، شرط مرجعیت در شرایط رهبر، جای خود را به اجتهاد داد، اما با توجه به نافذ بودن قوانین و احکام حکومتی، می‌باید حد میّز مناسبی در احکام فقهی و حکومتی لحاظ شود تا که لااقل در حوزه فقاهت، استقلال و آزادی بیان مراجع مورد تعرض قرار نگیرد.(در یک دسته بندی، احکام ولی فقیه را به مولوی و ارشادی تقسیم‌بندی می‌کنند که بدیهی است در اینجا موضوع مورد نظر، احکام مولوی می‌باشد).

   گاهی درباره اختلاف و تضارب آراء بیان می‌شود که، مباحث علمی، می‌باید در محیط‌های علمی و تخصصی مورد بحث و گفتگو قرار گیرد و کمتر در سطح جامعه منتشر شود؛ اما، باز هم با توجه به کارکرد "مرجعیت" و این که این گروه مورد مراجعه‌ی جامعه و مقلدین خود هستند، بنابراین  آشکار است که نمی‌توان این گروه را از بیان عمومی نظراتشان در مورد "حوادث واقعه" و "مسائل مستحدثه" بازداشت؛ برای مثال می‌توان به مطالبی که اخیراً آقای وحید‌خراسانی در درس خارج خود در مورد عزاداری‌های سنتی، سینه‌زنی ها و زنجیرزنی‌ها به صورت مسقیم و غیر مستقیم بیان کردند، اشاره نمود. این موضوع از هر دو نظر مورد اشاره‌ی فوق، اهمیت دارد؛ در حقیقت از یک سو با توجه به اشاره ایشان به موضوعاتی مانند اینکه "حالا، احیاناً در این بین کمی خون هم جاری شود"(نقل به مضمون) و از سوی دیگر با توجه به نظرات و ابلاغیه های رسمی در مورد نحوه عزاداری برای امام حسین، این نکته اهمیت آشکاری دارد که امنیت اعلام نظر  مراجع، می‌باید، ایجاد و حفظ گردد و از تعرض‌های رسمی و یا غیر رسمی، جلوگیری نمود.(به عنوان مثال دیگر، می‌توان اعلام نظر آقای بهجت درباره شرکت در انتخابات را در نظر گرفت که بیان می‌دارند:«باید آن کسی که انتخاب می شود، عادل باشد. عدالت شرط است و باید احراز عدالت شود. اگر انتخاب کننده، تشخیص داد آن کسی که باید انتخاب شود، عادل است، اشکالی ندارد که انتخاب کند»).

    یادآوری دو نکته 

  نکته اول: پرهیز از ایجاد جو ارعابی، از این جهت مهم است که تعداد بیشتری از این افراد، با "آزادی"، طیب خاطر و آسودگی، نظرات و فتاوای خود را بیان کنند و جامعه تک‌صدایی نشود و پویایی فقه شیعی که از مزایای آن شمرده می‌شود با تبادل و تضارب آراء حفظ گردد(در اینجا نگاه ما به وظایف جامعه و حکومت در مورد مراجع، معطوف است و اینکه مراجع بر اساس انجام وظیفه و وجود سجایای اخلاقی مانند شجاعت و...، در شرایط تحدید و تهدید، چه باید انجام دهند، فعلاً موضوع این نوشته نیست؛ و این امر نیاز به یادآوری ندارد که هر چه که "آزادی" محدودتر شود، وجود "آزادگی" ضروری‌تر، تعیین‌کننده‌تر و اثرگذارتر می‌‌شود)

  نکته دوم:  پرهیز از وابسته نمودن(مالی، مدیریتی و...) حوزه‌های علمیه به نهاد حکومت-قدرت از این جهت مهم است که "استقلال" در صدور و بیان رأی حفظ شود و احساس وام‌دار بودن و یا نیاز، کارکرد نظارتی و مراقبتی این نهاد را تحت الشعاع قرار ندهد تا آن انذار و تبشیرهای به‌جا و امر و نهی‌های ایمانی، جای خود را به مدح و مداهنه لسانی و یا خدایی ناخواسته، سرسپردگی‌ ندهد/ نسپارد.(در این دو بند به دو موضوع "استقلال" و "آزادی" اشاره گردید و چه به‌جا که این موضوعات از اهداف و شعارهای انقلاب بوده‌اند-اگر که ان‌شاءالله توفیقی باشد، در نوشته‌ای با عنوان "جمهوری اسلامی گاهی یک کلمه کم، گاهی یک کلمه بیش/  جمهوری اسلامی هم یک کلمه کم، هم یک کلمه بیش" به جزء سوم شعار "استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی" پرداخته خواهد شد).

    به ویژه در مقاطعی از تاریخ مشروطیت، می‌توان عملکرد عالمان دینی را در هر یک از اردوگاه‌های موافق و مخالف مشاهده نمود که این وضعیت با توجه به وجود سه رأس مستقل حاکمان، عالمان دینی و جامعه نیز قابل بررسی می‌باشد و از سوی دیگر این مطالعه را با بررسی وضعیت این سه جزء در زمان صفویه می‌توان تکمیل نمود(کتاب "مردی در تبعید ابدیِ" آقای نادر ابراهیمی به یادم آمد- که درباره ملاصدراست.).

   در خیزش‌های چند دهه‌ی گذشته نیز امکان سراغ گرفتن از تفاوت آراء مراجع دینی در حرکت‌های سیاسی- اجتماعی وجود داشت که برای مثال از مرحوم آقای بروجردی، آقای خویی و... می‌توان یاد کرد؛ این اختلاف آراء از یک سو ممکن است که به اقتضای زمان و مکان مربوط باشد و از سوی دیگر به تفاوت آراء مراجع هم‌عصر. در اثناء انقلاب اسلامی یا پس از آن نیز این دست اختلاف آراء کما بیش وجود داشته است و برای مثال می‌توان از مرحوم آقای مرعشی نجفی، آقای گلپایگانی(نماز فوت امام را، ایشان خواندند) و آقای طباطبایی قمی و یا آقای شریعتمداری، آقای منتظری، آقای آذری قمی و ... نام برد. 

   علاوه بر مسائل سیاسی و اجتماعی، برخی تفاوت‌ها را در مورد مسائل فقهی و اجتهادی نیز  می‌توان در نظر گرفت که عکس‌العمل‌هایی را برانگیخته است(برخی نظرات فقهی برخی از مراجع موجود و یا برخی نظرات فقهی متفاوت بعضی از مجتهدین معاصر که می‌توان در این حوزه به نام آقای صالحی‌نجف‌آبادی و یا برخی مجتهدان موجود/ حیّ اشاره کرد).

    البته بدیهی است که یک مصونیت بلا قید و شرط برای مراجع مد نظر نیست، ولیکن سازو کار این نظارت دارای اهمیت است و باید به گونه‌ای باشد که دستخوش مطامع و اهداف دیگر نشود؛ شاید یکی از مناسب‌ترین راهکارهای این نظارت، نظارت درونی باشد؛ به این معنا که نظر برایندی مراجع مسلم، در مورد تأیید یا نفی دیگر آنان نافذ باشد که در این مقال به تشریح مدل‌های احتمالی ممکن نمی‌پردازیم(روش‌های این چنینی، مسبوق به سابقه بوده‌اند). 

  این رویکرد اخیر موجب می‌شود که هم از آن نهاد صیانت شود و هم اینکه آن جایگاه دستخوش توفان‌های سیاسی و... نشود؛ شاید از همین جهت نیز بود که امام با تیزبینی بیان کردند که موضوع آقای شریعتمداری، صحبت کوچه و بازار نشود؛ همچنین فلسفه‌ی ایجاد دادگاه ویژه‌ی روحانیت نیز، از جمله، ناظر بر این نگرش نیز بوده است. (بعدها برخی واکنش‌های اجتماعی در مخالفت با بعضی از مراجع انجام گرفت و یا اینکه نسبت به برخی از حرکت‌های غیر سازماندهی شده، ممانعت به عمل نیامد و هم اکنون نیز گهگاه ممکن است که مواردی مشاهده می‌گردد).  

 اللهم ... تفضل علی علمائنا بالزهد و النصیحه ...  و علی الامراء بالعدل و الشفقه  

  اللهم اذقنا حلاوة العباده 

   + مهدی رزاقی - ۳:٤٩ ‎ب.ظ ; ۳ فروردین ۱۳۸٧

بهاریه

نوروزیه سال ۸۶

نوروز بزرگ‌ترین و از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است که هنوز هم برپا مانده است و پس از آن "مهرگان" را می‌توان در درجه بعدی اهمیت دانست(در روزگار گذشته ایران، در هر ماه،  زمانی که نام روز و نام ماه یکی بوده است، آن روز را جشن می‌گرفته‌اند-که از آن جمله می‌توان به "خردادگان" و "اسفندگان" اشاره نمود- اما جشن "مهرگان" در این میان جایگاهی ویژه‌ و فراتر از صرف این تقارن نام ماه و روز داشته است.برای توضیح بیشتر در این باره، می‌توانید به نوشته‌ "اسفندگان" و نیز مطلب "مهرگان" -در سایت click2all- مراجعه نمایید).

  همان طور که در نوشته "چهارشنبه سوری" آورده‌ام، مردم پیش از فرارسیدن نوروز، خود را برای آن مهیا می‌کنند که از جمله‌ی این آمادگی‌ها می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

   "خانه تکانی" و "آب و جارو کردن"، "خرید لباس و پوشاک نو" به ویژه برای بچه‌ها، "خرید آجیل، شیرینی و میوه"(در این‌جا هم، آجیل ممکن است که آجیل شور یا آجیل شیرین باشد، گرچه که آجیل شور بیشتر متداول است و درباره شیرینی هم علاوه بر شیرینی‌های معمول، ممکن است که از شیرینی‌های محلی یا خانگی، باقلوا، مسقطی، قطاب، پشمک و ... نیز استفاده شود؛ همچنین "نان نخودچی" هم هنوز کماکان مرسوم است)، "پیرایش و آرایش" و "تهیه کادو و هدیه".

  البته این روزها، "عیدی" -مخصوصاً برای بچه‌ها-  به شکل دادن پول نیز رایج است و در برخی خانواده‌ها رسم است که پول عیدی را بین صفحات قرآن قرار می‌دهند و هنگام دید و بازدیدهای عید، از همان پول به عنوان عیدی، پرداخت می‌کنند؛ یک موضوع دیگر هم که خوب است این‌جا یادآور شوم بدین قرار است که در گذشته دادن عیدی مربوط به زمانی بود که خانواده به عنوان مهمان، به دیدار خانواده‌ای دیگر می‌رفت و در حقیقت خانواده‌ی میزبان عیدی می‌داد و به همین ترتیب، بچه‌های این خانواده‌ی میزبان، زمانی که برای بازدید به دیدار مهمان‌های پیشین‌شان می‌رفتند، این‌بار آن‌ها به عنوان مهمان، عیدی دریافت می‌کردند؛ اما امروزه این موضوع کمتر از گذشته مراعات می‌شود و ممکن است که در یک دیدار، مراسم عیدی دادن و عیدی گرفتن، یک‌جا انجام شود). از دیگر سنت‌های مرسوم پیش از نوروز، رفتن بر سر مزار فوت شدگان در روز پنج‌شنبه آخر سال می‌باشد که درباره این رسم نیز هم‌اکنون، "زیارت اهل قبور" علاوه بر روز و عصر پنج‌شنبه، ممکن است که در روز جمعه نیز انجام پذیرد و خانواده‌ها بر سر مزار رفتگان‌شان با روشن کردن شمع، قرار دادن گل یا گلدان‌های گل و همچنین با دادن "خیرات"(مثل خرما، حلوا، نقل، شیرینی و میوه و این روزها علاوه بر این‌ها گاهی شکلات، آش یا ...) و خواندن دعا و قرآن، یاد آن‌ها را گرامی می‌دارند؛ پختن حلوا در خانه در عصر روز پنج‌شنبه‌ی آخر سال و خیرات کردن آن نیز از رسم‌های دیگر موجود می‌باشد. البته نباید فراموش کنیم که رسم یاد کردن از فوت شدگان،  در باورهای پیشین ایرانیان نیز به گونه‌ای وجود داشته است.

  تهیه کردن "سین"های «سفره‌ی هفت سین»، انجام خرید‌های باقی مانده، آماده کردن "سبزی پلو- ماهی" شب عید -که معمولاً سفره‌ این شام، رنگین‌تر از سفره‌های معمول است- از جمله‌ی دیگر مراسم پیش از نوروز است(نارنج، سبزی، نوشیدنی‌ها و ... از جمله‌ مخلفاتی هستند که در این سفره وجود دارد و به دلیل "سرد بودن" ماهی، در گذشته سر این سفره معمولاً از ماست استفاده نمی‌کردند گرچه که ممکن بود شور یا ترشی و به ویژه "سیر ترشی" در سفره وجود داشته باشد و برخی خانواده‌ها هم برای کم کردن تأثیر سردیِ ماهی، "گرمی" هم در سفره قرار می‌دادند)؛ موضوع ارزشمند دیگری که معمولاً درباره شام شب عید وجود دارد، جمع شدن همه اعضای خانواده در کنار هم و یا چنان‌چه فرزندان یک خانواده ازدواج کرده باشند،  در خانه‌ی بزرگ‌تر آن خانواده می‌باشد که امیدوارم این سنت حفظ شود. در بعضی فرهنگ‌ها رسم جالبی وجود داشت و یا هنوز هم وجود دارد -که مربوط به خرید نان به عنوان "برکت سفره" می‌شد؛ در این رسم،  "نان‌آور خانه" برای خرید نان از خانه خارج می‌شد و پس از خرید آن دوباره به خانه بازمی‌گشت(معمولاً نان "سنگک" خریداری می‌شد و خرید نان علاوه بر شام شب عید، با توجه به زمان سال تحویل، ممکن بود که قبل یا بعد از سال تحویل هم انجام شود). درباره خوراک مربوط به نوروز، دوست دارم از رسم دیگری که حالا دیگر چندان رواج ندارد هم، یاد کنم که مربوط به ناهار روز اول عید می‌باشد. برخی خانواده‌ها، برای اولین روز عید، ناهارشان را "رشته پلو" درست می‌کردند و آن را نشانه‌‌ی "رشته‌ی کار" می‌دانستند.

   یکی دیگر از موضوعاتی که به خاطرم آمد و در تهران قدیم‌تر وجود داشت، مربوط به حمام شب عید بود. گاهی حتی خانواده‌هایی که در منزل هم حمام داشتند، برای شب عید به حمام بیرون می‌رفتند(حمام‌های بیرون دو گونه بودند، یا "حمام خصوصی" -که به آن حمام نمره هم می‌گفتند- و یا "حمام عمومی" ). حمام شب عید معمولاً مدتش طولانی‌تر از حمام رفتن‌ها(استحمام/حمام گرفتن‌ها) در دیگر وقت‌های معمول بود. این حمام با "چرک کردن"(چرک گرفتن) یا "کیسه کشیدن" همراه بود( استفاده از کیسه و "روشور" یا "سفیداب" قبل از "لیف زدن")؛ این کیسه کشیدن‌ها گاهی هم به قدری  محکم بود که ممکن بود پوست بدن را قرمز کند؛ کیسه کشیدن بچه‌ها ممکن بود که توسط بزرگ‌ترهای‌شان انجام شود و بزرگ‌ترها ممکن بود که یا خودشان کیسه بکشند و یا این که "دلّاک" یا کارگر حمام برای‌شان کیسه بکشد(همچنین ممکن بود که فرد برای کشیدن کیسه کمرش]پشتش[ از فرد دیگری کمک بگیرد). همچنین "مشت و مال" دادن مردان  توسط "دلاک" حمام کمابیش وجود داشت. گاهی اوقات و در بعضی فرهنگ‌ها نیز، "حنا گذاشتن" یکی از رسوم موجود بود. گذاشتن حنا ممکن بود که برای مو، دست یا پا باشد که در این شکلش اخیرش باعث رنگ پیدا کردن ناخن‌ها می‌شد. "حنا گذاشتن" گرچه ظاهراً رواج کمتری بین آقایان داشته، ولی آن‌ها نیز از حنا استفاده می‌کرده‌اند و مردان گاهی، ریش‌شان را هم حنا می‌گذاشته‌اند.

  بعد از خارج شدن از حمام گرم، جایی برای "پاشویه" وجود داشت و پس از آن محیطی وجود داشت که برای  خشک کردن تن و پوشیدن دوباره‌ی لباس از آن استفاده می‌شد(هنگام ورود به حمام در همین محیط که اطرافش تعدادی کمد یا گنجه وجود داشت، لباس را از تن به در می‌آوردند و در کمدها قرار می‌دادند. اشیای گران‌قیمت یا پول نقد را می‌توانستند به "جامه‌دار" یا فردی که "پای دخل" می‌نشست بدهند و کلید کمد را هم یا به همان فرد می‌دادند یا با توجه به داشتن کش یا چیزی شبیه به آن، آن را به دور مچ دست‌شان می‌انداختند؛ البته حمام نمره معمولاً دیگر نیازی به پاشویه نداشت و همچنین با توجه به خصوصی بودنش، در هر نوبت استفاده، بنابراین دیگر به گنجه و قفل هم برای لباس‌ها نیازی نبود). هنگام خروج از حمام گرم، برای خشک کردن از "لُنگ" یا حوله استفاده می‌کردند که ممکن بود یکی را به دور کمر ببندند و دیگری را بر روی شانه بیندازند(ممکن بود که از دو تکه لنگ یا یک تکه لنگ به تنهایی نیز استفاده شود.  همچنین این لنگ‌ها را، هم می‌توانستند خودشان بیاورند که شخصی بود و هم این‌که می‌توانستند از لنگ‌های موجود در حمام استفاده کنند و از جامه‌دار بگیرند. آوردن لنگ و حوله شخصی نیز از کمد ممکن بود که با تحویل دادن کلید به جامه‌دار، توسط او انجام شود و فرد در همان قسمت پاشویه منتظر بماند تا که برایش بیاورند. نکته دیگر هم این‌که در ابتدا در داخل حمام گرم هم معمولاً با یک لنگ وارد می‌شدند که هنگام خروج، آن را که خیس بود، عوض می‌کردند).

  پس از این ممکن بود که در این محل خشک کردن و پوشیدن لباس، باز این‌بار، جامه‌دار مشت و مال دهد(پیش از پوشیدن لباس) و یا این‌که با "آب یخ"، نوشابه یا چای پذیرایی کند. هنگام "حساب کردن" هم علاوه بر پرداخت هزینه‌های معمول، دادن "انعام" و "عیدی" معمول بود.

  وقتی که از حنا گذاشتن می‌گفتم، این به خاطرم آمد که هنوز شاید در ‌جاهایی که لباس‌های رنگی محلی چشم را می‌‌نوازند،«شاید» که حنا، جای خود را به "رنگ مو" و "مش" و "اسپری‌های موقت رنگ" نداده باشد. شاید آن‌جا هنوز موی قشنگ، موی «از شبق مشکی‌ترک» باشد تا موی "بلوند"؛ موی «کمندِ از کمون بلندترک» جای خود را به مدل"تن‌تن" و "تیفوسی" نداده باشد(شبق ماده‌ای سیاه رنگ است که ممکن است به جای "دُر" یا مروارید در صدف تشکیل گردد(؟). عبارت‌های داخل گیومه، مربوط به یک شعر فلکلور یا ادبیات عامه است: دختر زینب خاتون/ گیس داره قد کمون/ از کمون بلندترک/ از شبق مشکی‌ترک).شاید از "بیگودی" و "میزامپلی" و "شینیون" خبری نباشد. شاید از "فر ریز یا درشت"، "فر دائم یا موقت" خبری نباشد. شاید هنوز ابروهای"پیوسته و کمان"، جای خود را به ابروی مدل "شیطونی" و "تیغ" و "تتو" نداده باشد. شاید هنوز "سرمه" و "توتیا"(که جنبه دارویی داشته) جای خود را به "ریمل" و "سایه" و "فر مژه" و "خط چشم" نداده باشد. شاید هنوز "مشک"(ماده‌ای خوش‌بو از خون خشک شده نافه‌ی آهوی ختنی)، "عنبر"(ماده‌ای خوش‌بو از نوعی ماهی خاکستری(؟))، عبیر و غالیه(ماده‌ای آمیخته شده و مرکب از چند ماده خوش‌بو) جای خود را به "اسپری" و "ادکلن" نداده باشد. شاید هنوز سفیدی پوست صورت، نیاز به "پودر" و "کِرِم" نداشته باشد. شاید سرخی صورت و لب، نیازی به "رُژ لب(ماتیک) و رژ گونه" نداشته باشد و این‌ها جای "سرخاب"(ماده‌ای که با سفیداب به صورت می‌زده‌اند) را نگرفته باشد. شاید به "مداد" و "خط" نیازی نباشد.(به آب و رنگ و خال و خط/ چه حاجت روی زیبا را). شاید کشیدگی انگشت‌ها و زیبایی ناخن‌ها، نیازی به "مانیکور" و "ناخن مصنوعی" نداشته باشد. شاید از مام و پدیکور و پلینگ(؟) و سلولیت و الکترولیز و اپیلاسیون و ساکشن و لیفتینگ خبری نباشد. (برای یادآوری: از جمله‌ی هفت قلم آرایش که در گذشته استفاده می‌کرده‌اند، می‌توان از حنا، سرخاب، سفیداب، وسمه، سرمه و احتمالاً غالیه نام برد؛ همان طور هم که در این بیت اخیر آمده است، کشیدن خط و نیز گذاشتن خال مصنوعی، مثلاً با سرمه در کنار لب در گذشته مرسوم بوده است. سوای این نوستالوژی، البته و صد البته، استفاده از لوازم آرایش رو اگه که مناسب و متناسب باشه، کاملاً دوست دارم. برگردیم سراغ بحث اصلیمون)

  جشن نوروز نیز مورد تأثیر و تأثر دیگر مناسبت‌هایی که ممکن است با آن هم‌زمان ‌شود، قرار می‌گیرد؛ برای مثال، اگر که نوروز با "عید غدیر" هم‌زمان شود، ممکن است که ایرانیان مسلمان، دید و بازدید‌های خود را با "خانواده‌های سادات" آغاز کنند یا اگر که مثلاً نوروز با روزهای عزاداری هم‌زمان شود، ممکن است که از قرار دادن آجیل یا شیرینی در وسایل پذیرایی دوری کنند و یا این‌که از وسایل پذیرایی جایگزینی استفاده کنند.(در یک نمونه تاریخی، زمانی که "عاشورا" و نوروز با هم مصادف شده بودند، پادشاه وقت، در یک روز مراسم مذهبی برپا کرده بوده است و روز بعد از آن را برای نوروز جشن گرفته‌ بودند.)

   هنگام تحویل سال، همه‌ی اعضای خانواده، در خانه، کنار هم و دور "سفره هفت سین" می‌نشینند و به نیایش(برای مثال درباره ایرانیان مسلمان، خواندن دعا از جمله دعای معروف «یا مقلب القلوب و الابصار، یا مدبر اللیل و النهار، یا محول الحول و الاحوال، حوّل حالَنا الی احسن الحال» و یا خواندن قرآن و نگاه کردن به آیات آن) یا، با توجه به آن که لحظه تحویل سال را خوش یمن می‌دانند، به تازه کردن آرزوهای خود، می‌پردازند؛ البته با آن‌که در گذشته، نوروز را جشنی برای داخل خانه می‌دانسته‌اند(در برابر "سیزده‌به‌در" که جشنی در دامان طبیعت است)، اما امروزه، برخی از مردم، لحظه‌ی سال تحویل را در مکان‌های معنوی(مثلاً حرم امام رضا) و یا کنار مزار درگذشتگان‌‌شان سپری می‌کنند. همچنین در زمان‌های گذشته، تحویل سال، با شلیک توپ، اعلام می‌شده است(اکنون هم اگر دقت کرده باشید، اعلام لحظه‌ی تحویل سال، توسط تلویزیون با صدایی شبیه همان شلیک توپ همراه است، که نمادی از همان موضوع است).

  بعد از اسلام، درباره نوروز و شروع سال نو، آداب جدیدی نیز به وجود آمد که علاوه بر برخی ادعیه و خواندن قرآن، می‌توان به غسل کردن، نماز خواندن، روزه‌داری، انفاق، خضاب کردن و ... اشاره نمود. پس از تحویل سال هم، شادباش و تبریک گفتن و دیده‌بوسی مرسوم است.                                                  

  از جمله رسوم مهم سال نو "دید و بازدید‌"هاست که معمولاً از  رفتن به منزل بزرگ‌تر خانواده شروع می‌شود. همچنین یکی دیگر از دیدارهای اول، مربوط به "نو عید" یا "عید اول" می‌باشد؛ چنان‌چه در خانواده‌ای، کسی از اعضای آن فوت شده باشد، رسم است که پس از آن و با فرا رسیدن اولین عید(خواه این عید مذهبی باشد مانند مبعث، عید فطر یا عید قربان و یا این‌که عید ملی باشد، مانند نوروز) اقوام و خویشاوندان برای "سر سلامتی"، به دیدار آن خانواده می‌روند(البته برخی، نو عید را اولین عید بعد از مراسم "شب هفت" فرد فوت شده می‌دانند و برخی دیگر، نو عید را اولین عید بعد از مراسم "چهلم"  فرد فوت شده می‌دانند).

   دید و بازدیدهای عید فرصتی برای فراموش کردن کدورت‌ها، حلالیت طلبیدن و آشتی بین خویشاوندان نیز بوده است و گاهی بزرگ‌ترها و ریش سفیدهای فامیل برای حل و فصل اختلافات، پا پیش می‌گذاردند. علاوه بر دید و بازدیدها، "زیارت اهل قبور" نیز،  گاهی در روز اول عید، انجام می‌شود.

 اما مطالبی درباره نوروز و جنبه‌های تاریخی آن:

  از بین روزهای فروردین، تنها روز اول و روز ششم فروردین، "نوروز" نامیده می‌شده است. روز اول فروردین را "نوروز عامه" یا "نوروز کوچک" می‌نامیده‌اند و روز ششم فروردین(روز خرداد) را "نوروز بزرگ" یا "نوروز خاصه" می‌نامیده‌اند. زمان تحویل سال ایرانی، از معنادارترین و مناسب‌ترین مبدأ‌های موجود برای آغاز سال جدید می‌باشد و ثبت نوروز در تقویم سازمان ملل، شاهدی بر این مدعا است. تحویل سال ایرانی دارای مبدأ نجومی می‌باشد و تنها یک موضوع قراردادی نیست.

  تحویل سال، زمان اعتدال ربیعی(بهاری) است که در آن، طول مدت شب و روز با یکدیگر برابر می‌شود و همچنین این زمان، زمان رسیدن خورشید به نقطه اول حَمَل بوده است(در حال حاضر با توجه به تغییرات در برج حوت رخ می‌دهد]به نقل از دکتر احمد دالکی،پدر نجوم نوین آماتوری ایران[). آغاز سال ایرانی، آغاز فصل بهار و زمان جنبش و دوباره نو شدن طبیعت است. وقوع برخی رویدادها را نیز به این روز نسبت داده‌اند که می‌توان از آن جمله به آغاز آفرینش یا روز آفرینش آدم ابوالبشر اشاره نمود(از جمله ذکر شده است که به همین دلیل، این روز را "روز نو" یا "نوروز" نامیده‌اند، گرچه می‌تواند علت آن، شروع بهار هم باشد). همچنین برخی نوروز را روز تاج‌گذاری، برتخت‌نشستن و آغاز پادشاهی جمشید دانسته‌اند که ظاهراً در روز اول بار عام داشته است و در روز ششم، "خاصان و بزرگان" را پذیرفته است(نوروز در شاهنامه، تاریخ طبری و نیز مروج الذهب منسوب به دوره سلطنت جمشید، معرفی شده است]مرجع: لغت‌نامه دهخدا[. نکته دیگر این‌که، بنای "پارسه" که به "تخت جمشید" معروف شده است و یا با واژه غیر فارسی "پرسپولیس" نیز یاد می‌شود، ارتباطی با تخت و جلوس جمشید نداشته است).

  همچنین زمان وقوع برخی از رویدادهای اسلامی را نیز  نوروز ذکر کرده‌اند.

  از دیگر مواردی که در نوروز رسم بوده است، "بهاریه"ها یا "ربیعیه"ها بوده‌اند که اشعاری هستند که در وصف بهار و نوروز سروده شده‌اند.

  هفت سین:

   گاهی ذکر شده است که در ابتدا "هفت شین" بوده است، که درباره صحت و سقم آن به سند قطعی‌ای برنخورده‌ام. هفت سین را متناسب با "هفت سینی" نیز دانسته‌اند(برای مثال آن‌ها را در هفت سینی قرار می‌داده‌اند. سینی یا چینی هم نوعی ظرف بوده است). در حال حاضر «سنجد، سماق، سمنو، سیب، سبزه، سرکه، سیر، سکه، سبزی» از جمله "سین"هایی هستند که ممکن است در ظرف‌هایی سر سفره هفت‌سین قرار دهند و هر یک از این "سین"ها در حقیقت نماد چیزی بوده‌اند. البته به جزء این "سین"ها چیزهای دیگری هم می‌تواند در این سفره قرار داشته باشد که از آن جمله می‌توان به آیینه یا آیینه و شمع‌دان، قرآن یا شاید دیوان حافظ، تنگ ماهی(امروزه معمولاً با ماهی قرمز)، تخم مرغ(که تزئین هم می‌شود)، آرد و یا تکه‌ای پنیر در ظرف سبزی اشاره نمود. روشن کردن شمع، در این‌جا نیز مانند بسیاری از مناسبت‌های دیگر، ممکن می‌باشد. این روزها، سوزاندن مواد خوشبو، مانند عود یا دود کردن اسفند، آن چنان رواج ندارد و به خلاف گذشته که ممکن بود، حتی سمنو را هم در خانه بپزند، امروزه حتی تخم مرغ رنگ شده یا سبزه هم، ممکن است که از بازار خریداری شود. درباره سبزه نیز باید یادآور شوم که این سبزه ممکن است از "گندم، عدس و یا جو" باشد و علاوه بر این‌که آن را در ظرف یا سینی، درست می‌کنند، گاهی نیز، سبزه را دور کوزه درست می‌کنند یا به اصطلاح "می‌ریزند". وجود گل یا برخی گلدان‌ها نیز کماکان بر سر سفره هفت‌سین معمول می‌باشد.

   برای بررسی ریشه تاریخی سبزه، ذکر این نکته مفید است که هفت‌سین را، "هفت سبزی" یا "هفت سبزه" نیز ذکر کرده‌اند و وجه تسمیه آن به این علت بوده است که هفت محصول مختلف را سبز می‌کرده‌اند و هر کدام از این ظروف یا کوزه‌ها که دارای محصول بهتری بود، برای سال زراعی پیش روی‌شان از همان گیاه یا حبوبات(حب به معنی دانه و جمع آن حبوب است؛ اما حبوبات واژه مصطلحی است) کشت می‌کرده‌اند.

  نمی‌توان از نوروز گفت، اما از "حاجی فیروز" و "عمو نوروز" یاد نکرد و وقتی که چهره‌ی حاجی فیروز به ذهنم می‌آید، باز هم به یاد "سیاه" و "مبارک" و نمایش "تخته حوضی" یا "رو حوضی" و "سیاه بازی" می‌افتم؛ امیدوارم این‌ها برای‌مان بماند و بهتر شود(برای بهتر شدن، مثلاً این به ذهنم می‌رسد که اگر حاجی فیروز به جای این‌که چیزی طلب کند، به بچه‌ها هدیه بدهد، این بسیار، شیرین‌تر است).

  "میر نوروز" یکی دیگر از رسم‌های نوروز بوده است، که به یک بازی شبیه است(شاید هم یک حرکت نمادین معنادار)  و در آن فردی برای یک روز به عنوان "امیر"  تعیین می‌شده است و دیگران، هر فرمانی که او می‌داده است را اجرا می‌کرده‌اند.

  همچنین "باد جنوب" یا "باد دبور"، بادی است که در فروردین می‌وزد و از جمله نشانه‌های فرا رسیدن بهار می‌باشد.

 در آخر هم باید از "سیزده به در" یاد کنیم که بازگشت مردم به دامان طبیعت و پیوند دوباره با ریشه‌هاست. اگر هر یک از دوازده روز اول سال جدید را نمادی از یک ماه بدانیم، می‌توان "سیزده به در" را به عنوان تفریح و تفرجی بعد از پایان آن دانست. همچنین رسم است که در این روز، سبزه‌های خود را به آب بسپارند و یا در خارج از خانه قرار دهند. برخی از باورهای قدیمی علت خارج شدن از خانه را در روز سیزده به در، چنین بیان می‌کنند که نحسی این روز "به در" شود.(طبق بعضی باورها، سیزده را نحس می‌دانند. برای مثال برخی، روز چهارشنبه را نیز نحس می‌دانند که لااقل درباره چهارشنبه سوری، نمی‌توان پذیرفت که بین این جشن و تصور نحوست برای چهارشنبه رابطه‌ای وجود داشته باشد]در نوشته چهارشنبه سوری، مطالب بیشتری در این ‌باره آورده‌ام[. درباره "سیزده به در" هم، گفتیم که ممکن است دوازده روز اول، نشانه دوازده ماه پیش رو باشد و در حقیقت "سیزده به در"، برای استراحت و شادی پس از آن باشد. شبیه این برداشت در مورد هفته نیز وجود دارد؛ در این نگاه بر این باورند که آفرینش در شش روز انجام شده است]در قرآن نیز از "ستة الایام" یاد شده است که البته آن را شش مرحله دانسته‌اند-مثل مرحله گاز، آب و ...- و نه شش روز معمول [ و روز هفتم و پس از آفرینش را روز استراحت بیان می‌کنند.) از جمله دیگر رسم‌های موجود در سیزده به در، "گره زدن سبزه" می‌باشد. این رسم هم برای برآورده شدن آرزوهاست که به ویژه به دخترهای ازدواج نکرده، پیشنهاد می‌کنند که سبزه گره بزنند.(در ادبیات عامه، در این‌جا هم شعری وجود دارد که می‌خوانند:سیزده به در/ سال دگر/ بچه بغل/ خونه‌ی شوهر). در این روز همچنین "دروغ سیزده" هم وجود داشته است، که شخصاً خود من از این که دیگر رواج چندانی ندارد، خوشحال هستم.(ماه آوریل سال میلادی هم که یک روز قبل از سیزده به در، شروع می‌شود، دارای رسم "دروغ آوریل" می‌باشد).

در طول تعطیلات عید، سفر رفتن هم مرسوم است.

 درباره بهار، خوب است از "باران نیسان" هم یاد کنم که بارانی است که در ماه نیسان(دومین ماه سریانی) یا اردیبهشت می‌بارد و خوردن آب این باران را توصیه کرده‌اند و گاهی آن را جمع می‌کنند و به آن دعا و قرآن می‌خوانند.

نام برج‌های دوازده‌گانه‌ی فلکی(بروج سماوی):

حَمَل یا بره، ثور یا گاو، جَوزا یا دو پیکر یا توأمان، سرطان یا خرچنگ، اسد یا شیر، سنبله یا خوشه، میزان یا ترازو، عقرب یا کژدم، قوس یا کمان، جَدی یا بزغاله، دلو و بالأخره حوت یا ماهی.

 

بعضی عبارت‌ها یا نکته‌ها:

فصل گل صنوبره   عیدی ما یادت نره

هر روزتان نوروز                نوروزتان پیروز

حاجی فیروزه                   سالی یه روزه

حاجی فیروز اومده            عمو نوروز اومده

بادام سمنو را برای برکت، در جیب می‌گذاشته‌اند.

اعتدال خریفی یا پاییزی هم داریم.

 

هنوز هم حرف‌های بسیاری درباره‌ی نوروز باقی ماند.

از جمله رسم‌ها، دعا کردن هنگام تحویل سال است؛ هم را به نیکی یاد کنیم.

 گل‌هایی که بهار امسال کنارمان نیستند، یادشان نیک و حضورشان ماندگار. عزیزانی که کنارمان هستند، به نیکی، شاد و برقرار

 

پیش روی‌تان، بهتر از پشت سر. روزگارتان بر قرار. چرخ روزگارتان بر مدار.

روز و شب‌تان تابناک و آرام. به‌روزی‌ِ‌تان ماندگار

صد سال به این سال‌ها/ صد سال بهین سال‌ها/ صد سال به از این سال‌ها

با امید بهترین‌ها برای هستی و هست‌ها. مهدی رزاقی mrazaghy@mail.com

 

 

 

 

 

   + مهدی رزاقی - ۳:٤٥ ‎ب.ظ ; ۳ فروردین ۱۳۸٧